ویروس کورونا جاه طلبی های عربستان را به خطرانداخته است

اواخر  فوریه عربستان سعودی به طور ناگهانی تمام ویزاهای سفر عمره به سوی شهر مکه را معلق کرد
سفر عمره که از 

اهمیت کمتری نسبت به سفر حج دارد در آخرین ماه قمری اتفاق می افتد که بر تمام مسلمین واجد شرایط واجب است. دو شهر بزرگ مکه و مدینه سالانه با هشت میلیون بازدیدکننده،  طولت دو مسجد بزرگ هستند و برای پادشاهی سعودی اهمیت زیادی دارند 

حکمرانان سعودی برای اولین بار طی دو قرن اخیر احتمالا حج را که برای ماه جولای برنامه ریزی شده بود را لغو خواهند  کرد

شهر ریاض سریعتر از همه به اپیدمی جواب داد. دانشگاه الازهر در مصر نمازهای جمعه را همچنان تا ماه مارچ برپا میکرد و بعد از آن کشورهای بزرگ مالزی و مراکش درهای مساجد را بستند.

عربستان سعودی در مقابل تعلیق سفرهای حج و عمره هزینه سنگینی می پردازد. حجاج سالانه ۸ میلیون دلار به این کشور وارد می کنند و بهمین جهت اقتصاد عربستان تا انتهای این تعلیق دچار بحران خواهد شد. از جهت دیگر حج برای خاندان سعودی یکی از مهمترین اهرام فشار در دو دهه اخیر به حساب می آید. با آمدن ویروس کورونا این قدرت و نفوذ خاندان سعودی در خاورمیانه کشورهای اسلامی رنگ می بازد. 

از اوایل سال ۱۹۶۰ خاندان سعودی سعی در شکل دادن دنیای اسلام بر طبق ایدئولوژیک خود بوده است. پادشاه فصیل با جهان بینی باز بین سالهای ۱۹۷۵-۱۹۶۴ روابط بین الملل خود را بر پایه  وحدت اسلامی پایه گذاری کرده بود.

دودهه بعد از آن،افراد متعددی از نمایندگان دینی تا خیریه های جهانی مانند لیگ مسلمانان و بازرگانان سرمایه های زیادی در ریاض خرج کرده اند. 

دعوت به اسلام که توسط عربستان سعودی تشویق می شد برای تقویت گروه محافظه‌کار وهابیت اسلامی در مقابل اقلیت های دیگری مانند شیعه و احمدیه بوجود آمد. عربستان با سیاست جهانی به نقطه اوج خود در دوران جنگ سرد رسید زمانی که ایالت متحده آمریکا، عربستانی سعودی را برای مقابله با شوروی  سودمند یافت.

هنری کسینجر وزیر اسبق امور خارجه آمریکا می نویسد: اغلب از کانالهای مختلف پای عربستان را در موارد مختلف مفید پیدا می کنم که یک بادی می تواند تمام آن ردپاها را نابود کند.

با کمک عربستان، ایالت متحده آمریکا توانست در دوران جنگ شوروی و افغانستان به گروه مجاهدین افغانی کمک کندو رزمندگان اسلامی را از سراسر جهان فراخواند.

ولی بعد از حمله ۱۱ سپتامبر ناگهان عربستان به عنوان کانون خطر ظاهر شد. (۱۵ نفر از ۱۹ حمله کننده گان تروریستی از شهروند عربستان بودند.)

بین سالهای ۱۹۷۳ تا ۱۹۹۰ عربستان در سفارت خانه ها ی دهها کشور مرکز تبلیغات اسلامی بر پا کرده که با کانون آموزش و تعلیمات دینی مرتبط بوده و همچنین کمکهای نقدی  بعد از جنگ به کوزوو و بسنی فرستاده است. 

ولی با گسترش تحقیقات و رسیدگی های بین المللی جهت ردیابی کمکهای نقدی عربستان، این کشور خیلی از نفوذ و قدرت خود را از دست داد. کشورهای کزوو، اندونزی و نیجریه که دریافت کننده های سرمایه های سعودی بودند بعد از سال ۲۰۰۱ از دریافت آن امتناع کردند

 عدل خوبتر، مسوول بنیاد خیره سرمایه گزاران سعودی در نیجریه که کارهای خیریه از قبیل توزیع قرآن و ساخت مساجد را بر عهده داشت گفت از آن زمان بسیاری از فعالیت های عربستان متوقف شده و تمام کارمندها خود را اخراج کرده است. 

همچنین درآمد نفتی عربستان در دو دهه اخیر افت کرده است اگرچه این کشور همانند دیگر کشورهای اسلامی خواستار اجرای اسلام متعارف خود است. ترکیه مثال خوبی از این کشورهاست که خواهان قدرتی بر پایه رابطه تاریخی دوران عثمانی در مناطق بالکان ، آسیای مرکزی و شمال آفریقا می باشد. همچنین ایران اگرچه نقشی کمرنگ اقتصادی و فرهنگی در کشورهای بسنی و اندونزی دارد ولی همچنان از برخی گروههای اسلامی خاورمیانه حمایت می کند.

اگر چه عربستان نفوذ خود را ازدست داده ولی  ۱۰۸ میلیارد مسلمان به طور متوسط به سوی این کشور دعا می کنند. همچنین حج واجب کارت برنده ای برای عربستان جهت فشار اقتصادی و فرهنگی به حساب می آید. برای مثال عربستان سهم ۲۳۰۰۰۰۰ نفری را برای کشور اندونزی در نظر گرفته است و به توافقی دوجانبه جهت سرمایه گذاری رسیده اند که اندونزی خواهان حفظ این روابط است. با این وجود درگیری ریاض در مجادلات منطقه ای مسئله حج را شکلی سیاسی بخشیده است. طوری که امامان دینی لیبریا  و تونس رفتن به حج را بخاطر مداخله عربستان در مسایا جنگ داخلی یمن تحریم کردند

 امسال، لغو کامل سفر حج بخاطر ویروس کرونا می تواند بر روند آن در سالهای آتی ادامه داشته باشد. به طوری که قبلا هم حجاج بعد از سفر حج خود معمولا به نوعی بیماری تنفسی معروف به سرفه حج مبتلا می شدند. قطع سفر به داخل وخارج عربستان می تواند به سیاست خارجه این کشور در دراز مدت ضربه بزند. پدر پایه گزار اندونزی، محمد نصیریان از چهره های معروف دریافت کننده های  سرما یه های عربستان است که از شورای مرکزی در مدرسه جاوا  حمایت می کند. مدرسه ای که چندین نفر از بمب گزاران سال ۲۰۰۲ در بالی از این مدرسه فارق التحصیل شدند. 

همچنین فرد معتمدی بنام ابوبکر قومی که مسوول حج در جده است چندین مرتبه به گروه ضد صوفی پیوسته و

 بین سالهای ۱۹۵۵ تا ۱۹۶۵ هر ساله به سفر حج می رفت و در آنجا بود که خالد را که در ابوجا MWLرا اداره می کرد را از نیجریه به استخدام درآورد. 

در دوران تعطیلی کووید-۱۹ همچنان تبادل دانشجو در عربستان متوقف شد. جاه طلبی دانشگاه اسلامی مدینه که درهای خود را در سال ۱۹۶۱ بر روی دانشجوهای خارجی بازکرده و آنها را به ماموران سلفی تبدیل کرده است و فارق التحصیلان این دانشگاه به قدرت با نفوذی در کوزوو تبدیل شدند که قشر جدید سلفی را در کوزوو و نیجریه بنیان گذاشتند. یکی از چهره های معروف این گروه جعفر آدم تحت تاثیر سلفی های نیجریه بنیان گذار بکوحرام بوده است. 

 پادشاهی عربستان سعی در حذف برنامه های جهانی خود در قرن بیستم هست. رویای مدرنیزه کردن عربستان سعودی تا ۲۰۳۰ توسط شاهزاده محمد بن سالن دیگر  پایه های دینی ندارد و تنها یکی از ۱۳ مورد مدرنیزه کردن عربستان به موارد مذهبی برمی گردد و وزارت امور اسلامی بودجه و امکانات کمی در این دوران دریافت کرده است. 

ولی همچنان کشورهای کویت، قطر و امارات متحده تلاشی در ادامه این هدف دارند.

امارات متحده گروه صوفی را تشکیل داده و قطر از گروه برادری اسلامی حمایت می کند. مخصوصا بعد از بهار عربی ، قطر از برخی گروه های اسلامی مانند رزمندگان آزادی سوریه و حماس حمایت کرده است.انجمن بین المللی دانشجویان اسلامی واقع در دوحه متشکل از ۹۰۰۰ عضو می باشد که به ترویج فتوا مشغول می باشند. در این حال امارات متحده کنفرانس بین المللی صوفی ها برگزار می،کند و در بالکان ، ترکیه اداره امور مذهبی از جمله سفر حج را در این منطقه بر عهده دارد.

ولی با این وجود برنامه هیچ یک از این کشورها به پای برنامه های جاه طلبانه عربستان در قرن بیستم نمی رسد که بنیان سلفی ها را در مقابل شیعه وصوفی را پایه گذاشت. در دوران کووید -۱۹ برای دیگر کشورهای اسلامی رسیدن به موفقیت های قبلی عربستان غیرمقدور و عقب گردی برای عربستان خواهد بود. 

شش هفته بعد از تعطیلی حج عمره، کشورهای اسلامی با تصاویر خالی از حجاج در مکه و مدینه هیچ احساس همدردی نکرده و حتی برخی مانند اندونزی برنامه های عید فطر خود را برپا می کنند. در پاکستان نمازگزاران در مساجد جمع می شوند و به مناسک دینی ادامه می دهند. دوران کووید -۱۹ نشان داد که دیگر کشورهای اسلامی ادامه دهنده راه عربستان و مقلد آن نیستند.

اصل خبر به زبان انگلیسی:

https://www.foreignaffairs.com/articles/saudi-arabia/2020-04-15/coronavirus-threatens-saudi-arabias-global-ambitions